خلق تجربه فضایی در معماری

می‌توان فضا را به‌گونه‌ای طراحی کرد که با ساکنان ارتباطی احساسی برقرار کند. درواقع همین ارتباط‌های احساسی میان یک فضا و ساکنان آن بود که مفهومی به نام طراحی تجربه را در معماری به وجود آورد. طراحی تجربه، زیرمجموعه مفهوم بزرگ‌تری به نام اقتصاد تجربه به شمار می‌رود.

طراحی تجربه در معماری، یعنی فضاها را به محرک‌های حسی و ذهنی تجهیز کنیم. آنگاه ساکنان یک فضا ارتباط عمیقی با آن برقرار می‌کنند که لحظاتی به‌یادماندنی برایشان می‌آفریند. شکی نیست که جهت یکپارچه‌سازی این تجربه، لازم است درک کاملی از اصول طراحی فضا در معماری داشته باشیم. اما در کنار آن، باید بر چگونگی طراحی خدمات در فضای معماری نیز آگاه باشیم.

طراحی تجربه، یک روش طراحی است که به کیفیت رفتار انسان‌ها و تعاملات انسانی توجه ویژه‌ای دارد. این نوع طراحی، تنها محدود به دانش معماری نیست. بلکه آن را برای انواع محصولات، خدمات، فرایندها، رویدادها و دیگر «سیرهای تجربه» به کار می‌گیرند. با این حال، معماران سال‌ها است که به نظریه‌پردازی پیرامون نحوه خلق تجربه فضایی در معماری مشغول‌اند. آن‌ها می‌کوشند تا در حیطه کاری خود، یعنی محیط‌های ساختمانی، به هنر ایجاد تجربه‌های حسی دست یابند. اما در حال حاضر، خود صنعت معماری به طور کلی کاربر محور نیست؛ درحالی‌که کاربر محور بودن، کلیدی‌ترین مولفه طراحی تجربه به شمار می‌رود.

به نظر می‌رسد که این روزها، همه مباحث نظری و اقدامات عملی در حوزه معماری، از «فردیت طراح» نشات می‌گیرد. شرکت‌های معماری و معماران برجسته می‌خواهند طرح‌هایشان دارای ظرافت‌های هنری ویژه‌ای باشند. اما معمولا موفق نمی‌شوند تا درک صحیحی از کاربر نهایی این طرح‌ها به دست آورند. آن‌ها قصد دارند فضاهایی بسازند که برای ساکنان سودمند واقع شود. اما چندان درباره نیازهای حقیقی ساکنان تحقیق نمی‌کنند.

معمار زاکاری مورگان از شرکت Untitled Experiences می‌گوید: «وقتی به ماهیت مجزای معماری نگاه می‌کنید، می‌بینید که فقط از زیبایی‌شناسی و جنبه‌های کارکردی تاثیر می‌پذیرد. اما وقتی به معماری به چشم یک تجربه نگاه کنید، آنگاه دیگر نمی‌توانید کاربر نهایی را در طراحی‌هایتان نادیده بگیرید».

معماری کاربر محور، نوعی طراحی تجربه است که با تمرکز بر احساسات کاربر صورت می‌گیرد. این نوع معماری معماران را ملزم می‌کند که در فرایند طراحی خود، به استفاده‌کنندگان از ساختمان، بیشتر توجه کنند. تمرکز آن‌ها می‌بایست در وهله نخست بر اندازه‌گیری کارکرد فضا باشد. اما در وهله دوم، حتما باید تصمیم‌گیری‌هایشان برای طراحی را بر اساس داده‌های انسانی انجام دهند. تنها در این صورت است که نیازهای ساکنان مختلف در ساختمان، به بهترین نحو مورد ملاحظه قرار خواهد گرفت. البته رویکرد تجربه‌گرا در معماری، دهه‌ها است که وجود دارد.

پیتر زومتور و یوهانی پالاسما از تاثیرگذارترین افراد در این زمینه هستند. اما اکنون لازم است تا این رویکرد با نیازهای مدرن همخوانی پیدا کند. جای خالی یک روش ساختاریافته و اقدامات همسو با آن، برای خلق تجربه فضایی در معماری به‌خوبی حس می‌شود. طراحی خدمات می‌تواند در این راستا، نکات فراوانی به معماران بیاموزد.